U kinu Europa od 24. do 29. studenog održani su Dani bosanskohercegovačkog filma u Zagrebu. Manifestaciju je organiziralo Vijeće bošnjačke nacionalne manjine Grada Zagreba povodom Dana državnosti Bosne i Hercegovine. Posjetitelji su imali prilike vidjeti deset radova od kojih valja istaknuti film Sa mamom redatelja Faruka Lončarevića, koji je kandidat Bosne i Hercegovine za nagradu Oscar u kategoriji stranog filma za 2015. godinu. Također treba spomenuti film redatelja Michaela Winterbottoma Dobrodošli u Sarajevo, koji je 1997. na festivalu u Cannesu bio u konkurenciji za Zlatnu palmu, i Mostovi Sarajeva koji je uvršten u selekciju istog festivala ove godine. 

Podršku dugometražnom filmu Mostovi Sarajeva pružio je fond Sarajevo grad filma kojim upravlja Sarajevo film festival. Cilj fonda je financirati i podržati filmske projekte iz zemalja bivše Jugoslavije i regije kako bi se talentiranim autorima olakšao pristup svjetskoj sceni. Uspjeh filma Mostovi Sarajeva svjedoči i o uspjehu same ideje fonda.

Mostovi Sarajeva je omnibus rađen povodom obilježavanja stote godišnjice početka Prvog svjetskog rata, a osmislio ga je Jean-Michel Frodon. Sastoji se od trinaest kratkih priča u režiji Aide Begić, Ursule Meier, Leonarda Di Constanza, Jean-Luc Godarda, Vincenzza Mare i mnogih drugih. Cjeline, tj. priče, odvojene su kratkim animacijama belgijskog strip-umjetnika Françoisa Schuitena. Film nastoji prikazati Sarajevo kroz različita iskustva ljudi, kombinirajući prošlost i sadašnjost. Bavi se poglavito razdobljima od 1914. do 1918, od 1992. do 1995, te sadašnjošću. Svim pričama je zajedničko to što se izravno ili neizravno bave ratom i njegovim posljedicama. 

Tako se priča Naše će sjene, redatelja Vladimira Perišića bavi temom suđenja Gavrilu Principu. Zatamnjena slika i glasovi mladića koji čitaju tekst koji je Gavrilo Princip izgovarao na suđenju daju ovom radu eksperimentalnu notu. Draga noći Kamena Kaleva prikazuje ubojstvo Franza Ferdinanda, dok se priča Refleksije sastoji od fotografija bosanskih boraca koje je 1992. ovjekovječio Milomir Kovačević i pozadinskih snimki gradske vreve današnjeg Sarajeva. Zanovo putovanje, redatelja Marca Reche tematizira ratna sjećanja jednog dječaka na Sarajevo, a Tišina, Mujo bavi se žrtvama rata u Bosni. Od trinaest prikazanih priča, jedino Položaj i Das Spektrum Europas nisu izravno povezane sa Sarajevom.

Poseban komentar dale su i animacije već spomenutog Françoisa Schuitena. Dvije ruke, jedna u drugoj, simbolizirale su most u različitim situacijama. Tako su po rukama šetali ljudi, jurcale vojske sa zastavama, padale bombe uslijed kojih se most srušio te ponovno bio izgrađen od mnoštva knjiga po kojima se opet moglo hodati. Potom su i knjige izgorjele, a most je ponovno bio sačinjen od ruku, ali ovaj put od nematerijalnih ruku duša. 

Animacijama je dobro prenesena burna povijest Sarajeva, ali i osjećaji mnogih ljudi koji su joj svjedočili. Ponekad se činilo kao da je njihov duh slomljen nakon svih nesreća koje su ih snašle, ali su uspjeli to prebroditi i ponovno ga izgraditi. Simbol mosta također asocira na uspomene, dok simbol knjige može stajati za nešto što se ne bi smjelo zaboraviti i iz čega bi se trebalo učiti. Na kraju krajeva mostovi su tu i da bi spajali ljude i čini se da je jedinstvo unatoč nevoljama krajnja poruka Mostova Sarajeva. Zbog animacije na kraju to jedinstvo se može shvatiti i kao neraskidiva veza s onima kojih više nema. Ili riječima Ive Andrića “Ne ruši sve mostove, možda ćeš se vratiti. Ostavi bar jedan most između srca i mene.“

“Gavrilo Princip u mojoj drami nije ni terorista ni junak – on je pre svega žrtva” – Biljana Srbljanović.

U večernjim satima, pred nekadašnji zajednički Dan Republike, u zagrebačkom ZeKaeM-u održalo se gostovanje predstave Mali mi je ovo grob u režiji Dine Mustafića. Predstava je nastala po istoimenoj drami koju je srpska dramska spisateljica Biljana Srbljanović, nesuđena gradonačelnica prestonog grada, aktivistikinja i omražena tviterašica napisala povodom obeležavanja sto godina od Velikog rata, po narudžbi bečkog pozorišta Schauspielhaus Wien. U Austriji predstava se izvodi kao Princip (mali mi je ovo grob) u režiji Mihaila Zadara i izvodi se svakog dvadeset i osmog u mesecu. Predstava je svoju premijeru imala u Beogradu, na sceni Bitef teatra 12. marta 2014. godine i od tada gostuje u zemljama regiona.

U punoj pozorišnoj dvorani ZeKaeM-a reditelj Dino Mustafić uredio je dramski komad koji je opet probudio duhove prošlosti. U slikovitoj scenografiji, uz okačenu svinjsku polutku na sceni, pojavljuju se Princip (Milan Marić), njegov drug bombaš Nedeljko (Miloš Djurić), organizator atentata Danilo (Ermin Brav), srpski nacionalist Apis (Svetozar Cvetković), Danilova sestra Ljubica (Amila Terzimehić) i svirač violončela (Nebojša Janković). Za razliku od svih ostalih likova koji su stvarni, jedini fiktivan lik u predstavi je Ljubica. Iako je na samom kraju predstavljena kao prva žrtva sarajevskog atentata, stradavajući od Nedeljkove bombe, ona je u dramu uvedena kako bi povezala Principa i Nedeljka koji kod nje iznajmljuju sobu i tako se upoznaju.

Drama se izvodi kroz četrnaest scena koje otvaraju citati iz društveno političih dešavanja neposredno pre i posle atentana u Sarajevu, na veliki srpski praznik Vidovdan 28. juna 1914. godine. U prvom delu predstave na sceni se hronološki smenjuju činovi u kojima se isprepliću istorijografija i fikcija zahtevajući od gledaoca da se seti svojih časova istorije.

Princip je predstavljen kao ozbiljan mladić, srpkog porekla sa jugoslovenskim idealima koji uz utopijske misli ima i određenu dozu realnosti koja nedostaje njegovom drugu po oružju Nedeljku. Nedeljko je predstavljen kao brz, prek, nezreo i lak na obaraču koji poput mlađeg brata sluša Principove savete. Ljubica je mlada, razdragana i očigledno emotivno naklonjenija Principu dok je Nedeljko taj koji obraća više pažnje na nju. U tom odnosu se smenjuju humor i dinamika koji donekle razbijaju isključivost samog naslova drame. Danilo je predstavljen kao potčinjen u odnosu sa svojom majkom ali i zanesenjak u odnosu prema velikosrpskim idejama. “Veliki pravednik i mučenik”, prema rečima Ive Andrića, čiju dušu su ispunili ideali za pravdom i slobodom pa je ispao “ubica i žrtva, sudija i mučenik”. Atentator na poslednjeg kralja iz dinastije Obrenović, maja 1903. godine, oficir Crne ruke Dragutin Dimitrijević Apis je neko ko je na perfidan način za srpsku ideju ali pri tome ne vidi problem da regrutuje one koji se zalažu za ujedinjenje svih južnih slovena. On pokazuje svoje odlične demagoške sposobnosti bez utemeljenja u praksi, što daje do znanja, prilikom vrbovanja Danila za svoje ciljeve. Prilikom inicijacije Danila u Apisove redove stvara se nekakav preudohomoseksualni naboj između njih dvojice.

Predstava Bitef teatra publiku je prijatno iznenadila kada su četiri osobe u prvom redu dobile svoje uloge, jedan, dva, tri i četiri. Simpatična četvorka čita tekst, na ekavici, i uz propratni smeh svih prisutnih ostvaruju trominutni live teatar. U nastavku počinju polako da se mešaju događanja iz dalje i bliže prošlosti. Aludirajući na stalnoprisutnu beznadežnu situaciju srpskih patriota i izdajnika u jednom momentu se čuju citati ubijenog srpskog premijera Zorana Đinđića, dok se na skrpanom platnu iza leđa aktera naziru scene Sarajeva iz 1914. i Beograda 2003. godine.

“Atentat je bio balkansko ubistvo, delo krvožednosti, slično divljem kasapljenju.” – Neue Freie Presse, juni 1914.

Uz zvuke violončeliste na sceni akteri se  transformišu u mesare (kasapine) i počinju sa tranžiranjem one iste svinjske polutke koja je bila deo scenografije. Uz sataru, nož ili sekiricu u jednoj ruci i komadom mesa u drugoj počinju da pevuše citate iz perioda atentata na Franca Ferdinanda i Sofiju. Ovo slikovito pokazuje ratnu demagogiju “dobrih” namera uz krvave ruke do lakata.

Posle prilično krvave scene glumci nas uvode u završne činove drame objašnjavajući šta se sa njima na kraju desilo. Ko je kako završio i na koji način. Tu saznajemo i za kajanje mladog Principa ali samo zbog ubistva nje, supruge Ferdinanda, ali ne i vojvode.

Predstava Mali mi je ovaj grob koproducirali su Hartefakt i Bitef teatra iz Beograda, Kamerni teatra 55 i festivala MESS iz Sarajeva, kazalište Ulysses sa Briona i producentska kuća Testament films, u saradnji sa Ministarstvom kulture i informisanja Srbije u okviru projekta obeležavanja stogodišnjice početka Prvog svetskog rata. Gostujući po zemljama na prostoru bivše Jugoslavije predstava je pobrala mnogobrojne nagrade za najbolju predstavu, scenu, muziku, režiju i najbolju mladu glumicu. Kritika je na više nivoa detaljno pretresla dramski komad i dala je oprečna mišljenja o načinu interpretacije dešavanje uoči Prvog svetskog rata. U Austriji, drama je prihvaćena u skladu sa njihovim poimanjem rata u Jugoslaviji, da li je to bio građanski rat ili rat između naroda, i uz njihovo istorijsko predstavljanje Velikog rata.

Mali mi je ovo grob je pokušaj da se Princip predstavi kao čovek od krvi i mesa. Kao “revolucionar” i vizionar, kao “patriota” države u kojoj nikada neće živeti. Drsko se sokoleći, predstava je postavila pitanje da li prošlost može da se revidira i ako može ko je za to nadležan? Da li je atentat na Ferdinanda bio akt teroriste ili “rodoljuba”, posledica ideje ujedinjenja svih južnih slovena ili ideje srpske dominacije? Na ova pitanja odgovore svako od gledalaca daje, prema svojim merilima, ne mareći o predstavi.

1914-2014 Bojno polje sećanja
Autori: Hans-Werner Krösinger i Regina Dura
Inicijativa Goethe Instituta u jugoistočnoj Evropi
Centar za kulturnu dekontaminaciju (6.3.2014.)

U godini obeležavanja stogodišnjice od početka Prvog svetskog rata, pozorišni, filmski i televizijski autori najavili su projekte koji sa vremenske distance istražuju, produbljuju i preispituju pojedine političke odluke, odgovornost učesnika i traume žrtava u jednom od najstrašnijih perioda u istoriji XX veka. Možda najveću pažnju izazivaju najavljene predstave u Bitefu i Jugoslovenskom dramskom pozorištu, po tekstovima naših vodećih dramskih spisateljica – Biljane Srbljanović (drama Mali mi je ovaj grob imala je praizvedbu u Schauspielhaus Wien) i Milene Marković (drama Zamjeubice).

Pomenuti tekstovi u fokus postavljaju pripadnike Mlade Bosne, omladinu spremnu da za slobodu da i sopstveni život. U svakom slučaju, nije ni malo čudno zbog čega u Srbiji, u trenutku kada se bliži tačno sto godina od dana kada je izvršen atentat na nadvojvodu i njegovu suprugu, lik Gavrila Principa izaziva velike polemike i intresovanja – Biljana Srbljanović, istražujući umešanost Crne ruke i Apisa u atentat, povlači paralelu sa ubistvom Zorana Đinđića, postavljajući tako istorijske događaje u savremeni kontekst, problematizujući spregu vlasti i paravojnih jedinica, odgovornih za ubistvo Đinđića. 

Dok se ove premijere iščekuju, u Centru za kulturnu dekontaminaciju nedavno je izvedena predstava koja takođe ispituje događaje u Velikom ratu, suočavajući iskustva i saznanja pozorišnih stvaralaca iz Nemačke sa glumcem iz Srbije (u predstavi igraju Damijan Kecojević i Lajos Talamonti) i Bosne (u sarajevskoj predstavi učestvuju Benjamin Bajramović, Armin Vizer i Nihad Kreševljaković). 

Polazište za istraživanje jeste dokumentarni materijal, ali važan deo izvedbe, makar na idejnom planu, predstavljaju lični stavovi i iskustva učesnika i publike, koji bi trebalo da raspravi o ratu daju dodatnu dimenziju. Cilj rediteljsko-glumačkog tima, bio je dakle, sagledanje istorije sa različitih stanovišta, te potraga za odgovorima na velike dileme i pitanja o legitimnosti političkog ubistva, terorizmu i borbi za slobodu…  

Na samom početku, reditelj se obraća prisutnima, napominjući da je reč o specifičnoj izvedbi, koja kao rezultat procesa rada dvaju glumaca, svoju zaokruženost traži u komunikaciji sa publikom. Drugim rečima, svi smo učesnici, i upravo publika svojim stavom i aktivnošću određuje pravac u kojem će se predstava kretati, ona nije samo puki posmatrač već je njeno znanje stavljeno na proveru. Dakle, testira se znanje, a ne odgovornosti i spremnosti na suočavanje sa uzrocima i posledicama rata. Poput nenajavljenog kontrolnog zadatka, publika biva propitivana i prinuđena da da odgovor na pitanja koja se kreću od trivija o modelu automobila kojim se Ferdinand vozio kroz Sarajevo, do onih koja zahtevaju isticanje ličnog stava o Principu, kao što je slučaj sa pozivanjem da se glasanjem izjasnimo o tome da li je ovaj mladobosanac bio borac za slobodu ili žrtva manipulacije. Ima tačnih i netačnih odgovora, ima i onih koji zavise od glasova većine, ali iako u početku ovo propitivanje deluje intrigantno, vrlo brzo postaje jasno da ono ne vodi ni u kakva slojevitija bavljenja ratom. Naime, znanje, ili neznanje, o činjenicama može biti osnova za dublje i ozbiljnije problematizovanje nedostatka potrebe za kolektivnim kritičkim ispitivanjem događaja iz Prvog svetskog rata, međutim u slučaju predstave 1914-2014 Bojno polje sećanja, ambicioznijeg suočavanja nema. Takođe, pitanja koja predstava dotiče, uopštena su i pojednostavljena, te tako rasprava između glumaca Kecojevića i Talamontija o kompoziciji Stanislava Biničkog Marš na Drinu ne odmiče dalje od isticanja osnovnih informacija o ovoj pesmi, samo spominjući njenu ulogu devedesetih, u građanskom ratu. Time, sve deluje kao plasiranje podataka koji bi bili zanimljivi i korisni u nekom takmičenju, dok izostaje, recimo, ozbiljnija kritika izbegavanja odgovornosti Srbije za ratove koji su se u poslednjoj deceniji prošlog veka odigrali na tlu bivše SFRJ.

Poslednji deo predstave posebno akcentuje važnost učešća publike u izvedbi, jer glumci pozivaju gledaoce da sednu za jedan od dva velika stola i zajedno diskutuju o pitanjima sa kartica. Koliko god beogradska publika bila stidljiva i retko raspoložena za aktivno učestvovanje i iznošenje sopstvenih stavova, ubrzo je postalo jasno da, ako ostanete na svojim mestima, možete slobodno i izaći iz sale, jer se celokupna predstava prenosi za sto, te gledalište gubi svaki odnos sa učesnicima koji su na sceni. 

Stiče se utisak da su Krözinger i Dura u velikoj meri računali na feedback publike, i da će pravac izvođenja zavisiti isključivo od aktivnosti i volje gledalaca. S obzirom da naša publika radije bira stav posmatrača koji “mudro” ćuti (možda jer oseća nelagodu da govori pred nepoznatima u strahu da će ispasti neznalice, ili zaista ne zna odgovore na pitanja), autori i glumci nisu imali mnogo prostora da ostvare svoju zamisao. Ali, čak i ako bismo prihvatili da je bojažljivost gledalaca i njihovo odbijanje da reaguju delimičan razlog neuspeha, nikako ne možemo zanemariti problem glumačke igre – ni jednog trenutka ne primećujemo koje su nedoumice aktera predstave, kao i posledice suočavanja. Glumačka igra mogla bi se uporediti sa ulogom voditelja u kvizu, te se postavlja pitanje do čega su glumci u radionicama i istraživanjima došli: kako se to iskustvo odrazilo na njih kao pojedince, kakvo je njihovo poimanje istorije, kako se ono tokom rada menjalo, uobličavalo i, konačno, uticalo na njihovo izvođenje. 

1914-2014 Bojno polje sećanja ostaje na nivou skice, ili bolje rečno kolaža različitih informacija o Prvom svetskom ratu, nalik lekciji iz istorije, bez ambicije da se prodre ispod površine, određenim pitanjima možda isprovociraju gledaoci, otvori diskusija koja bi rasvetlila našu odgovornost prema događajima iz rata i dovela do suočavanja sa temama koje odbijamo da prihvatimo ili preispitamo. Publika ostaje ravnodušna jer sluša o podacima kojima su nas gušili u školi, didaktički ton preovladava nad analitičkim i kritičkim, bez stvaranja uslova za ozbiljniju raspravu, pa problematizovanje našeg odnosa, tj. nedostatka odnosa, prema ovom istorijskom periodu izostaje.