Kulturoskop Criticize This

<

Oduzimanje sjećanja

Poslednjim ciklusom radova Sadašnjost povijesti, u okviru projekta Nevidljivi Sisak, Marijan Crtalić se, posle Rijeke, predstavio i zagrebačkoj publici.

Piše: Milena Milojević

Najupečatljivija slika savremenih (post)tranzicionih društava u jugoistočnoj Evropi su fabrike u prinudnom stečaju, masovna otpuštanja radnika, praćena totalnim devastiranjem sveukupnog socijalističkog nasleđa. Iako se radnicima oduzima ne samo stečena imovina u samoupravnom socijalizmu, već i pozitivna sećanja na ovaj period bliske prošlosti, tranzicija se predstavlja kao "proces normalizacije" ka znatno boljem, demokratskom, kapitalističkom društvu.  

Protiv postulirane nužnosti ovakve društvene transformacije kritički istupa Marijan Crtalić, hrvatski umetnik srednje generacije, poznat po provokativnim performansima i video-radovima. Nakon eksperimentisanja u mediju crteža i slikarstva, preko skulpturalnih radova i prostornih instalacija, Crtalić je, kako i sam navodi, stupio u socijalno-angažovanu fazu. Dok njegovi prvi performansi i video-radovi potpadaju u domen bio-politike, Crtalićev recentni multimedijalni projekat Nevidljivi Sisak ozvaničio je umetnikovo propitivanje društveno-političke stvarnosti. 

U petogodišnjem radu na ovom projektu, Crtalić je problematizovao brojne društvene probleme na primeru rodnog grada Siska, nekada poznatog po Željezari i radničkom naselju Caprag. Tako, u umetnikovom radu, Sisak figurira kao paradigmatičan primer grada koji je u starom režimu ostvario pun razvoj da bi se sa političkim preokretom devedesetih potpuno "urušio". Zato se može reći da se Crtalić u ovom kontinuiranom, višefaznom projektu bavi "ostacima ostataka" sa ciljem rehabilitacije kulturne baštine grada Siska. U ciklusu Nevidljivi Sisak- fenomen Željezara, za koji je i nagrađen T-HT@MSU nagradom 2009. godine, tematizuje uticaj industrijskog giganta Željezare na umetničku scenu Siska, u vreme socijalizma, kada su eminentni hrvatski umetnici u saradnji sa radnicima železare, u okviru likovnih kolonija, izradili oko dve hiljade umetničkih radova, pretežno skulptura, postavljenih širom grada. One su danas desetkovane i zapuštene, pre svega jer im se prigovara ideološki kontekst nastanka. Međutim, nije samo bogato spomeničko nasleđe grada pretvoreno u "istorijske ruševine", već i neosporno pozitivne, nematerijalne tekovine starog režima, poput klasne solidarnosti i opšteg digniteta radničke klase.

Poslednjim ciklusom radova Sadašnjost povijesti, u okviru projekta Nevidljivi Sisak, Crtalić se, posle Rijeke, predstavio i zagrebačkoj publici. Na izložbi u Galeriji VN prikazane su fotografije, kao deo šire arhivske građe, na kojima je umetnik vešto intervenisao, generišući na taj način jednostavne, digitalne fotomontaže. Crtalić ovu postavku upotpunjuje i sa dva monitora na kojima odvojeno, kroz slide-show, prikazuje i arhivske fotografije nekadašnje Željezare i njenih radnika i sopstvene fotografije sada devastiranog industrijskog postrojenja. Ovom serijom fotografija, u kojima se prožimaju sadašnjost i prošlost, Crtalić ne gradi subjektivnu umetničku realnost. Naprotiv. On dokumentarističke fotografije koristi  kao "dokazni predmet" pomenutih krupnih promena.

Intervencija za kojom Marijan Crtalić prvo poseže je umetanje crno-belih portreta radnika na  fotografije savremenog Siska, tj. naselja Caprag. To telo radničke klase, pritom, ne zaseca fotografiju, ne narušava je svojim neprirodnim položajem, već ovako docrtano urasta u sliku. Pozicioniranjem radnika na savremenim fotografijama Željezare i njene okoline, deluje da "sve dolazi na svoje mesto", jer ovo Crtalićevo upredanje prošlosti nije njeno falsifikovanje, već verno rekonstruisanje. Međutim, "vraćanje" radnika u izvorni kontekst ipak proizvodi začuđujuće efekte. Napuštena radnička postrojenja Željezare, zapuštene rekreativne oaze, gomile đubreta, ispražnjeni bazeni, "ruinirane i urinirane" zgrade, čine da, prema umetnikovim navodima, radnici u njima obitavaju poput duhova. 

Kako bi dodatno problematizovao izmenjeni položaj radničke klase, Crtalić dorađuje i crno-bele fotografske portrete radnika iz perioda socijalizma, suočavajući ih tako sa simbolima savremenog kapitalizma i sa hrvatskim političarima devedesetih godina, koji nisu izbegli kritičko seciranje. Kontroverznim portretima Tuđmana, Šuška i Pašalića, iskolažiranim na fotografiji polaganja zakletve pionira, umetnik akcentuje glavne aktere devedesetih godina u Hrvatskoj, kada je nacionalni kolektivni identitet, kao primarni, potisnuo klasni identitet, a sa potonjim procesom tranzicije nestale su i sve nade i obećanja o napretku, novom društvu i emancipaciji radnika. 

Nasuprot ovim fotomontažama, u poslednje dve izložene fotografije Marijan Crtalić inkorporira i vlastiti lik, čime eksplicira svoj odnos prema starom društveno-političkom poretku, ali i poentira u pogledu umetničke strategije. Umetnik je sebe predstavio kroz portrete, nastale u okviru  starijih radova, iz perioda kada je kroz radikalni performans propitivao granice ličnog identiteta. Ovim novim ciklusom radova, Crtalić problematizuje svoje okruženje, širi kontekst, grupne identitete i time potvrđuje da su kolektivni i lični identitet, na kraju, "investirani" jedan u drugog. Sa druge strane, fotografskim citatima iz starih radova potvrđuje i kontinuitet svog stvaralaštva naspram diskontinuiteta razvoja društva.

Ovom veoma uspelom serijom razglednica iz prošlosti, Crtalić kontrastira "konzervirani entuzijazam" radnika sa crno-belih fotografija sa distopijskom, poražavajućom sadašnjicom, u koloru. Sadašnjost povijesti tako nije anticipacija budućnosti, apologija prošlosti i starog režima, već kritika upućena sadašnjosti. Crtalić ne osporava "hazardne" elemente socijalističkog poretka, ali akcentujući one pozitivne tekovine, koje su danas u potpunosti prenebregnute, upućuje jasnu poruku sadašnjici o tome kakvi su njeni nedostaci.

Marijan Crtalić je, stoga, angažovani umetnik koji ne samo što problematizuje lokalno i/ili opšte društveno-političko stanje, već svoju "umetničku (re)akciju" potkrepljuje i "neizlagačkim aktivnostima" zbog kojih neretko snosi i posledice. Njegovi nastupi u medijima, kao produžetak galerijskog izlaganja, prevashodno otkrivaju manjkavosti i ograničenja one umetničke produkcije koja nije dovoljno dobro medijski propraćena. Sa jedne strane, time se potvrđuje dijagnoza savremenog društva po kojoj ono što nije zabeleženo u medijima kao da se nije ni dogodilo. Sa druge, oni kojima je kritika upućena nisu posetioci ovakvih izložbi, te je očigledno jedini način da im se plasira određena poruka, preko medija masovne komunikacije. Odjek koji Crtalićev rad na ovaj način generiše, dovodi i do brojnih sukoba sa lokalnim vlastima, van okvira galerije, što samo potvrđuje da je kritičko istupanje protiv aktuelnog društveno-političkog okruženja na granici incidentnog. 

 
  • A
  • +
  • -
Objavio/la vatroslav [at] kulturpunkt.hr 24.04.2012
Ulogirajte se ili registrirajte da biste dodali komentar

KOMENTARI

Komentiranje ovog članka nije moguće